Kara umowna za zerwanie kontaktu przez klienta – kiedy można jej żądać?

Czy brak kontaktu oznacza rezygnację z umowy?

Nie. Brak odpowiedzi na telefon, wiadomości lub wezwania nie jest sam w sobie oświadczeniem o odstąpieniu, wypowiedzeniu ani rozwiązaniu umowy. Jeżeli umowa została ważnie zawarta, nadal wiąże strony, dopóki nie wygaśnie, nie zostanie wykonana albo nie zostanie skutecznie rozwiązana na podstawie ustawy lub jej postanowień.

Jednocześnie samo milczenie klienta nie przesądza jeszcze, że doszło do naruszenia obowiązku objętego karą umowną. Przedsiębiorca powinien ustalić, jaki konkretny obowiązek klient miał wykonać, kiedy stał się on wymagalny i czy brak działania można przypisać klientowi. Znaczenie ma również to, czy klient jest konsumentem, przedsiębiorcą czy osobą prowadzącą jednoosobową działalność, która w danej umowie korzysta z części ochrony konsumenckiej.

Jeżeli pierwsza transza nie została wpłacona, trzeba ponadto sprawdzić, czy zgodnie z umową jej zapłata była warunkiem rozpoczęcia realizacji, czy zwykłym wymagalnym świadczeniem pieniężnym. W pierwszym wariancie przedsiębiorca może jeszcze nie mieć obowiązku rozpoczynania prac; w drugim może żądać zapłaty, odsetek i podjąć czynności prowadzące do rozwiązania umowy.

Prawo konsumenta do odstąpienia od umowy

Konsument, który zawarł umowę na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, może co do zasady odstąpić od niej bez podawania przyczyny w terminie 14 dni. Dla umowy sprzedaży termin liczy się zasadniczo od objęcia towaru w posiadanie, a dla umowy o usługę od dnia jej zawarcia. Jeżeli umowę zawarto podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania lub zwykłego pobytu konsumenta albo podczas wycieczki, termin wynosi 30 dni.

Przy umowie zawartej podczas wycieczki, nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania lub zwykłego pobytu konsumenta albo podczas pokazu przedsiębiorca co do zasady nie może przyjąć płatności przed upływem terminu do odstąpienia. Wyjątek dotyczy pokazu zorganizowanego w domu konsumenta na jego wyraźne zaproszenie. W takich sytuacjach brak pierwszej wpłaty może więc wynikać z ustawowego zakazu jej wcześniejszego przyjęcia.

Jeżeli przedsiębiorca nie poinformował prawidłowo o prawie odstąpienia, uprawnienie wygasa dopiero po 12 miesiącach liczonych od końca zwykłego terminu. Gdy informacja zostanie przekazana później, konsument otrzymuje od tego momentu 14 dni, a w przypadku nieumówionej wizyty lub wycieczki 30 dni.

Skuteczne ustawowe odstąpienie powoduje, że umowę uważa się za niezawartą. Przedsiębiorca nie może naliczać kary za samo skorzystanie z tego prawa. Może natomiast rozliczyć koszty wyraźnie przewidziane ustawą, na przykład proporcjonalne wynagrodzenie za usługę rozpoczętą na wyraźne żądanie konsumenta przed upływem terminu do odstąpienia, o ile spełniono obowiązki informacyjne.

Jeżeli konsument nie zażądał rozpoczęcia usługi przed upływem terminu albo nie został poinformowany o prawie odstąpienia i skutkach jego wykonania, może nie ponosić kosztów świadczenia spełnionego do chwili odstąpienia. Z kolei prawo odstąpienia nie przysługuje w ustawowych wyjątkach, między innymi po pełnym wykonaniu odpłatnej usługi za uprzednią wyraźną zgodą i po przyjęciu do wiadomości utraty prawa albo przy towarze nieprefabrykowanym wykonanym według specyfikacji konsumenta.

Zobacz również: rezygnacja ze studiów online i opłata za udostępnione materiały.

Czy można naliczyć karę umowną za brak wpłaty?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 483 Kodeksu cywilnego kara umowna może zabezpieczać niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego. Obowiązek zapłaty ceny, raty, transzy lub wynagrodzenia jest zobowiązaniem pieniężnym, dlatego postanowienie przewidujące karę wyłącznie za opóźnienie albo brak zapłaty jest zasadniczo nieskuteczne. Za opóźnienie w zapłacie można żądać odsetek, a po spełnieniu przesłanek także odszkodowania na zasadach ogólnych.

Kara może natomiast dotyczyć wyraźnie określonego obowiązku niepieniężnego, na przykład obowiązku przekazania dokumentacji, udostępnienia miejsca wykonania prac, stawienia się w uzgodnionym terminie albo zachowania poufności. Warunek jest taki, że obowiązek oraz przesłanki naliczenia kary muszą być opisane jednoznacznie, a przedsiębiorca musi wykazać ich naruszenie.

W umowie z konsumentem nawet formalnie prawidłowa kara podlega kontroli pod kątem niedozwolonych postanowień. Ryzykowne są zwłaszcza klauzule nakładające wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy za rezygnację albo przewidujące rażąco wygórowaną karę. Takie postanowienie może nie wiązać konsumenta. Niezależnie od tego dłużnik może żądać zmniejszenia ważnej kary, gdy wykonał zobowiązanie w znacznej części albo gdy kara jest rażąco wygórowana.

W relacji między przedsiębiorcami zakres swobody umów jest szerszy i nie stosuje się typowej kontroli klauzul konsumenckich, ale nadal obowiązuje podstawowa zasada z art. 483 Kodeksu cywilnego: kara umowna nie może zabezpieczać samego obowiązku zapłaty.

Co przedsiębiorca może zrobić, gdy klient nie płaci i nie odpowiada?

Najbezpieczniej działać etapami:

1. Sprawdzić, czy umowa została skutecznie zawarta. Trzeba ustalić, czy zaakceptowano ofertę, doręczono regulamin lub wzorzec, a przy umowie konsumenckiej spełniono obowiązki informacyjne.
2. Zweryfikować prawo odstąpienia. Należy ustalić sposób zawarcia umowy, początek biegu terminu, przekazane pouczenia i ewentualne wyjątki ustawowe.
3. Wysłać udokumentowane wezwanie. W piśmie warto wskazać zaległość, podstawę umowną, termin zapłaty lub wykonania obowiązku oraz skutki dalszego braku reakcji.
4. Wyznaczyć termin dodatkowy, jeżeli jest potrzebny. Przy umowie wzajemnej przedsiębiorca może w odpowiednich przypadkach wyznaczyć dodatkowy termin z zagrożeniem odstąpienia od umowy. Możliwość odstąpienia bez terminu dodatkowego zależy od ustawy i treści umowy.
5. Rozliczyć właściwe roszczenia. Po bezskutecznym upływie terminu mogą wchodzić w grę należna cena za spełnione świadczenie, odsetki, odszkodowanie za wykazaną szkodę albo ważna kara za naruszenie obowiązku niepieniężnego.

Jeżeli strony zawarły sprzedaż na raty w rozumieniu Kodeksu cywilnego, a rzecz została wydana przed całkowitą zapłatą ceny, obowiązują dodatkowe ograniczenia. Sprzedawca może odstąpić od umowy z powodu braku zapłaty dopiero wtedy, gdy kupujący pozostaje w zwłoce co najmniej z dwiema ratami, a ich łączna suma przekracza jedną piątą ceny, oraz po wyznaczeniu odpowiedniego terminu dodatkowego. Sam brak pierwszej raty nie daje więc automatycznie prawa do odstąpienia.

Roszczenie odszkodowawcze wymaga wykazania niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, szkody i normalnego związku przyczynowego. Nie należy automatycznie utożsamiać wartości całej umowy ze szkodą przedsiębiorcy, zwłaszcza gdy część kosztów nie została poniesiona albo przedsiębiorca mógł ograniczyć stratę.

Zobacz również: rozwiązanie umowy z pośrednikiem oraz analiza umowy z firmą windykacyjną.

Zadatek, zaliczka i kara umowna to różne zabezpieczenia

Zadatek może ułatwić rozliczenie niewykonanej umowy, ale musi zostać rzeczywiście przekazany, chyba że strony skutecznie uzgodniły inny moment jego wręczenia. Jeżeli klient nie wpłacił kwoty określonej jako zadatek, przedsiębiorca nie może jej po prostu zatrzymać ani żądać jej podwójnej wartości. Skutki zadatku określa art. 394 Kodeksu cywilnego.

Zaliczka jest natomiast częścią ceny zapłaconą z góry. Po rozwiązaniu umowy co do zasady podlega rozliczeniu i zwrotowi w zakresie, w jakim przedsiębiorca nie ma podstawy do jej zatrzymania lub potrącenia należnych roszczeń. Kara umowna nie jest ani zadatkiem, ani zaliczką; stanowi zryczałtowaną sankcję za naruszenie określonego obowiązku niepieniężnego.

W umowie konsumenckiej każde z tych zabezpieczeń powinno być opisane jasno i proporcjonalnie. Nazwanie opłaty zadatkiem, opłatą rezygnacyjną lub rekompensatą nie wyłącza kontroli jej rzeczywistego charakteru i zgodności z przepisami chroniącymi konsumenta.

Najczęstsze pytania

Czy brak odpowiedzi klienta oznacza odstąpienie od umowy?

Nie. Odstąpienie wymaga oświadczenia konsumenta. Brak kontaktu może jednak prowadzić do naruszenia umowy, jeżeli klient nie wykonuje konkretnego wymagalnego obowiązku.

Czy można naliczyć karę za niezapłaconą pierwszą transzę?

Co do zasady nie, ponieważ zapłata transzy jest zobowiązaniem pieniężnym. Przedsiębiorca może dochodzić zapłaty, odsetek i ewentualnie odszkodowania, jeżeli spełnione są jego przesłanki.

Czy przy karze umownej trzeba udowodnić wysokość szkody?

Przy ważnie zastrzeżonej karze za obowiązek niepieniężny nie trzeba wykazywać szkody w wysokości równej karze. Nadal trzeba jednak udowodnić naruszenie objęte klauzulą, a kara może zostać obniżona lub uznana za niewiążącą wobec konsumenta.

Czy konsument zawsze ma tylko 14 dni na odstąpienie?

Nie. Przy nieumówionej wizycie przedsiębiorcy w domu konsumenta lub przy umowie zawartej podczas wycieczki termin wynosi 30 dni. Brak prawidłowego pouczenia może wydłużyć możliwość odstąpienia o 12 miesięcy.

Czy przedsiębiorca może żądać zapłaty za usługę rozpoczętą przed odstąpieniem?

Tak, ale tylko w ustawowych granicach. Zwykle potrzebne jest wyraźne żądanie konsumenta rozpoczęcia świadczenia przed końcem terminu oraz prawidłowe poinformowanie go o skutkach. W przeciwnym razie konsument może nie ponosić kosztów.

Czy prawo odstąpienia obejmuje przedsiębiorcę jednoosobowego?

Może obejmować osobę fizyczną prowadzącą działalność, jeżeli umowa jest związana z jej firmą, lecz nie ma dla niej charakteru zawodowego wynikającego w szczególności z przedmiotu działalności ujawnionego w CEIDG. Każdy przypadek wymaga osobnej oceny.

Podsumowanie

Przedsiębiorca nie powinien naliczać kary tylko dlatego, że klient po podpisaniu umowy przestał odpowiadać i nie wpłacił pierwszej transzy. Najpierw trzeba ustalić, czy klient nadal może odstąpić od umowy, czy naruszył konkretny obowiązek oraz czy kara dotyczy zobowiązania niepieniężnego. Brak zapłaty uzasadnia przede wszystkim dochodzenie należności i odsetek, a po spełnieniu warunków także odstąpienie od umowy lub żądanie odszkodowania. W relacji z konsumentem klauzula kary musi być dodatkowo jasna, proporcjonalna i zgodna z przepisami o niedozwolonych postanowieniach.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 385¹, art. 385³, art. 394, art. 471, art. 483–484, art. 491 i art. 586 – tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 795; metryka aktu w ISAP.

2. Ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta, w szczególności art. 7aa, art. 27–31, art. 35–36 i art. 38 – tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2024 r. poz. 1796.

3. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów – informacje o odstąpieniu od umowy oraz informacje o niedozwolonych postanowieniach umownych.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.